W prawie spadkowym szczególnie ujawnia się różnica pomiędzy więzią faktyczną a więzią uznaną przez ustawodawcę. Polskie prawo spadkowe przyznaje małżonkowi szczególną pozycję wśród spadkobierców ustawowych. Takiej pozycji nie ma partner życiowy, nawet jeśli przez wiele lat pozostawał ze zmarłym we wspólnym gospodarstwie domowym, współtworzył zgromadzony majątek i uczestniczył w kosztach utrzymania rodziny.
Problem ten stał się szczególnie ważny w związku z próbami uregulowania sytuacji osób żyjących w związkach nieformalnych. W 2026 r. parlament przyjął ustawę o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu, ale 17 lipca 2026 r. Prezydent RP odmówił jej podpisania. W związku z tym, na dzień dzisiejszy nadal istnieje problem nierównego traktowania partnerów i małżonków w zakresie dziedziczenia.
Pytanie o sprawiedliwość obecnych rozwiązań nie ma przy tym wyłącznie wymiaru światopoglądowego. Dotyczy fundamentalnych wartości prawa spadkowego: ochrony rodziny, poszanowania własności, autonomii woli człowieka oraz bezpieczeństwa prawnego osoby, która przez lata pozostawała ze spadkodawcą w trwałej relacji osobistej i gospodarczej.
Małżonek – spadkobierca ustawowy
Kodeks cywilny przyznaje małżonkowi szczególną pozycję w systemie dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z art. 931 § 1 k.c. W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.
Jeżeli spadkodawca nie pozostawił dzieci, małżonek również znajduje się wśród spadkobierców ustawowych – dziedziczy wówczas w zbiegu z rodzicami, a w dalszej kolejności może dziedziczyć w szerszym zakresie.
Pozycja małżonka nie dotyczy tylko dziedziczenia. Prawo zapewnia mu także:
-
wspólność majątkową małżeńską
-
prawo do określonych świadczeń (np. renty rodzinnej po śmierci małżonka, świadczeń z ubezpieczenia),
-
ochronę wspólnego mieszkania (np. prawo do korzystania z mieszkania po śmierci małżonka),
-
inne prawa (np. możliwość uzyskania informacji o stanie zdrowia małżonka w określonych sytuacjach)
Ma to związek z tym że małżeństwo oznacza nie tylko bliską relację, ale także wspólne prawa i obowiązki. Dlatego po śmierci jednego z małżonków drugi nie powinien zostać pozbawiony majątku, który wspólnie tworzyli przez lata.
Partner nie dziedziczy z ustawy
Odmiennie wygląda sytuacja osoby pozostającej ze zmarłym w nieformalnym związku. Samo wspólne mieszkanie, prowadzenie domu czy wieloletni związek nie daje obecnie partnerowi prawa do dziedziczenia po zmarłym na takich samych zasadach jak małżonek.”
Partner może zostać powołany do spadku w testamencie. Dzięki temu osoba bliska może otrzymać dodatkową ochronę po śmierci spadkodawcy. Prawo spadkowe opiera się bowiem na pierwszeństwie dziedziczenia testamentowego przed ustawowym.
Problem polega jednak na tym, że nie zawsze testament został sporządzony
Śmierć może nastąpić nagle, a osoba pozostająca w związku może być przekonana, że wieloletnie wspólne życie samo w sobie zapewnia jej ochronę prawną. W takim przypadku partner może znaleźć się w bardzo trudnej sytuacji -nie będzie spadkobiercą ustawowym, podczas gdy do spadku mogą zostać powołani krewni, z którymi zmarły od lat nie utrzymywał kontaktu.
Właśnie w takich sytuacjach ujawnia się podstawowa słabość obecnego modelu.
Czy formalny status powinien decydować o ochronie?
Za uprzywilejowaniem małżonka przemawia przede wszystkim jego formalny status prawny. Małżeństwo jest bowiem nie tylko więzią między dwiema osobami, ale także instytucją prawną, z którą wiążą się określone prawa i obowiązki. Małżonkowie mogą korzystać ze wspólności ustawowej, wspólnie podejmują zobowiązania, a zakończenie małżeństwa wymaga co do zasady formalnego postępowania rozwodowego.
Nie można więc całkowicie zrównać małżeństwa ze związkiem nieformalnym.
Z drugiej strony sam brak formalnego aktu małżeństwa nie zawsze powinien oznaczać całkowity brak ochrony partnera. W praktyce mogą istnieć związki, które przez wiele lat funkcjonują w sposób bardzo podobny do małżeństwa. Partnerzy mogą wspólnie mieszkać, wychowywać dzieci, prowadzić gospodarstwo domowe, zaciągać zobowiązania i wspólnie budować majątek.
Śmierć jednego z partnerów może więc oznaczać dla drugiego nie tylko stratę osobistą, ale również utratę dotychczasowej podstawy utrzymania i bezpieczeństwa finansowego.
Pojawia się zatem pytanie, czy prawo spadkowe powinno opierać ochronę przede wszystkim na formalnym statusie związku, czy również uwzględniać rzeczywistą i trwałą więź między partnerami oraz ich uzasadnione oczekiwania majątkowe. W tym kontekście istotne staje się ustalenie, jak należałoby oceniać trwałość i rzeczywisty charakter takiej więzi. Czy powinny decydować o tym takie okoliczności jak długość wspólnego pożycia, wspólne zamieszkanie, prowadzenie gospodarstwa domowego, wychowywanie dzieci czy wzajemne wsparcie finansowe?
Testament nie rozwiązuje całego problemu
Można argumentować, że osoba pozostająca w związku nieformalnym ma możliwość sporządzenia testamentu. W tym świetle brak dziedziczenia ustawowego jest świadomą konsekwencją wyboru życia poza małżeństwem.
Argument ten jest częściowo przekonujący, ale nie rozwiązuje wszystkich problemów.
Po pierwsze, testament wymaga aktywności spadkodawcy. Po drugie, nie każdy zdaje sobie sprawę z konieczności jego sporządzenia. Po trzecie, nawet testament może prowadzić do sporów, w szczególności dotyczących jego ważności, wykładni czy roszczeń osób uprawnionych do zachowku.
Samo istnienie możliwości testamentowego powołania partnera nie oznacza zatem, że sytuacja prawna partnera jest równoważna sytuacji małżonka.
Różnica jest fundamentalna: małżonek jest chroniony przez ustawę nawet wtedy, gdy zmarły niczego nie zrobił, natomiast partner zasadniczo musi aktywnie zadbać o swoje bezpieczeństwo prawne.
Szczególne znaczenie ma zachowek
Również instytucja zachowku pokazuje, że problem nie ogranicza się do samego ustalenia, kto dziedziczy. Partner pominięty w testamencie nie jest automatycznie objęty ochroną zachowku, ponieważ krąg osób uprawnionych został oparty przede wszystkim na formalnych więziach rodzinnych.
W efekcie partner może przez wiele lat pozostawać najbliższą osobą dla spadkodawcy, a mimo to jego sytuacja prawna może być słabsza niż osób, z którymi zmarły nie utrzymywał bliskiej relacji. Nie oznacza to koniecznie, że obecne rozwiązanie jest niekonstytucyjne, ale pokazuje, że ustawodawca świadomie przyznał pierwszeństwo formalnie określonym więziom rodzinnym.
Czy obecne rozwiązanie jest sprawiedliwe ?
Odpowiedź zależy od przyjętego kryterium sprawiedliwości.
Jeżeli uznamy, że małżeństwo jest świadomym wyborem określonego reżimu prawnego, obecne przepisy można uzasadnić. Osoba, która nie chce zawrzeć małżeństwa, nie musi tego robić, ale nie powinna również automatycznie korzystać ze wszystkich jego skutków prawnych. W tym ujęciu różnica między małżonkiem a partnerem wynika z autonomii woli.
Problem staje się jednak bardziej złożony, gdy uwzględnimy rzeczywistą więź osobistą i ekonomiczną między partnerami. Osoby pozostające przez wiele lat we wspólnym gospodarstwie domowym, wspólnie wychowujące dzieci czy budujące majątek mogą być ze sobą związane równie silnie jak małżonkowie. Brak ochrony spadkowej w takiej sytuacji może być trudny do zaakceptowania z punktu widzenia społecznego poczucia sprawiedliwości.
Karolina Karczewska
Jestem radcą prawnym, członkiem Okręgowej Izby Radców Prawnych w Olsztynie oraz absolwentką Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. Doświadczenie zdobywałam, współpracując z kancelariami radcowskimi i adwokackimi, a obecnie wspieram zarówno klientów indywidualnych, jak i przedsiębiorców. Specjalizuję się przede wszystkim w prawie karnym, cywilnym, rodzinnym, administracyjnym oraz gospodarczym. Na blogu dzielę się praktyczną wiedzą i wyjaśniam zagadnienia prawne w przystępny sposób.